TΟ ΤΕΜΕΝΟΣ TOY ΜΕΧΜΕΤ ΜΠΕΗ

 

 

Στα 1492/3 ο γιος του κατακτητή της Κριμαίας και γαμπρός του σουλτάνου Βαγιαζήτ II μπέης Μεχμέτ ανήγειρε το ομώνυμο του αγαθοεργό καθίδρυμα, ιμαρέτ. Στην επιλογή της θέσης του συγκροτήματος -βρίσκεται στις ανατολικές παρυφές της πόλης- συνηγόρησε ασφαλώς η παραδείσια υφή του τοπίου που δημιουργούσε ο παραρρέων στα νοτιοδυτικά του χείμαρρος με κήπους «που δεν υπήρχαν», λέει, «αλλού πουθενά». Η εκτροπή του χειμάρρου -οι παλαιοί Σερραίοι θυμούνται ακόμη με τρόμο τις πλημμύρες του- που διέγραψε μία τεράστια στροφή στα βορειοανατολικά, το κατέχωσε στην άμμο . Έτσι, από το σύνολο των οικοδομημάτων απέμεινε το τζαμί, που είναι γνωστό και με την κλήση Αγιά Σοφιά, καθώς και κρήνη στο βορειοδυτικό βραχίονα του περιβόλου. Το τζαμί ακολουθεί στην κάτοψη το σχήμα ανεστραμμένου Τ, απλό στη σύλληψη αλλά εντυπωσιακό στο αποτέλεσμα

17. Η κτητορική επιγραφή.

Ο κεντρικός τετράπλευρος χώρος, κατεξοχήν λατρευτικός, καλύπτεται με τρούλο που αγγίζει στο ύψος τα 26 μέτρα. Στα νοτιοανατολικά του, νοητά στον άξονα της Μέκκας, διαγράφεται προεξέχουσα η πεντάπλευρη κόγχη που φιλοξενεί το μιχράμπ. Στις πλάγιες πλευρές του προσαρτώνται επιμήκη ορθογώνια, σήμερα, διαμερίσματα που καλύπτονται με δύο, το καθένα, κατά μήκος διατασσόμενα σταυροθόλια. Στα βορειοδυτικά διαμορφώνεται η πρόσοψη με κιονοστήρικτο θολοσκεπές προστώο, στο μέσον του οποίου ανοίγεται και η μνημειακή του πύλη .

Στη μεγαλοπρέπεια του οικοδομήματος συντελούν τόσο η κατασκευή και η μορφολογία όσο και η διακόσμηση. Το εξωτερικό πρόσωπο των τοίχων είναι κτισμένο με άψογα λαξευμένους ψαμμίτες και επιστέφεται από γείσα με κοιλόκυρτα κυμάτια. Οι πλινθοδομές των θόλων κρυβόταν κάτω από τα μολύβδινα φύλλα που τις επιστέγαζαν και πίσω από τα διακοσμημένα επιχρίσματα του εσωτερικού. Τα παράθυρα διατάσσονται σε δύο έως τρεις καθ' ύψος ζώνες .

Τα υψηλότερα, ακόσμητα, επιστέφονται με οξυκόρυφα τόξα ενώ τα χαμηλότερα εγγράφονται, όπως οι κόγχες και ο πυλώνας της πρόσοψης, σε ορθογώνια αυτοφυή πλαίσια πεποικιλμένα με καμπύλες ταινίες και κυμάτια. Η έντονη διακοσμητική διάθεση κορυφώνεται στην απόδοση των στα­λακτιτών, που μεταγράφουν για τους μυημένους την αρμονία του σύμπαντος, κεντημένων κυριολεκτικά όχι μόνον στη μαλακή πέτρα των επιστέψεων των πολλαπλών κογχών αλλά και στο μάρμαρο των κιονοκράνων .

 

 

 

 

 

 

 

 

ΤΕΜΕΝΟΣ
ΖΙΝΤΖΙΡΛΙ

 

 

Tο μουσουλμανικό τέμενος που βρίσκεται μεταξύ των οδών Ανατολικής Θράκης και Αδριανουπόλεως και χρονολογείται πιθανόν στο δεύτερο μισό του 16ου αι. είναι γνωστό μόνον με την προσηγορική του ονομασία . Η ντόπια παράδοση διέσωσε μόνον την πληροφορία ότι βρισκόταν στο μέσον της συνοικίας των αραμπατζήδων. Το τετράγωνο σχήμα της κάτοψης του κυρίως τεμένους, που ανήκει στον τύπο των τζαμιών με περίστωο, επιμηκύνεται με τη διαμόρφωση του πενταλόβου προστώου της πρόσοψής του.

Η μοναδική είσοδός του εγγράφεται σε λιτή λίθινη κατασκευή, που όμως κατέχει σημαίνοντα ρόλο στη διάρθρωση των στοών: διασπά την ενότητά τους τόσο στο ισόγειο όσο και στο υπερώο αφού επιβάλλει τη δημιουργία εξαίροντας με τον τρόπο αυτό τη λειτουργία του- ενός υπερυψωμένου διαμερίσματος που ταυτίζεται με το μαχφίλ, όρο που στα ελληνικά θα αποδίδαμε ως κάθισμα. Στο μέσον της νοτιοανατολικής πλευράς του προσαρτάται ορθογώνια σε κάτοψη η κόγχη του μιχράμπ, με δύο μονόλιθους κίονες να την ορίζουν . Ο τρούλος που καλύπτει το κεντρικό τετράγωνο πατά σε τέσσερα ημιχώνια και ισάριθμους ημισκαφοειδείς θόλους σταυροειδώς διατεταγμένους. Τα υπολειπόμενα διάχωρα του υπερώου στεγάζονται με χαμηλούς σκαφοεδείς θόλους . Η διάρθρωση της θολοδομίας ελαφραίνει την αίσθηση του βάρους που, παρά τα πολυάριθμα ζεύγη παραθύρων που διατρυπούν τις όψεις τους, αποπνέουν οι εξωτερικοί του τοίχοι. Το ίδιο αυτό βάρος που διαπιστώνεται και στο εσωτερικό με την χρήση πολυγωνικών κιόνων και απλών μοιάζουν να απεμπολούν την όποια διακοσμητική διάθεση- λοξότμητων κιονοκράνων για να ορίσουν τις στοές, επέτρεψε την ευρύτητα του τρουλοσκέπαστου χώρου, που ήταν και το ζητούμενο του συγκεκριμένου αρχιτεκτονικού τύπου.

Αντίθετα το μινμπέρ, ο άμβωνας των μουσουλμάνων, που σώθηκε ακέραιο είναι κατάκοσμο: ανάγλυψα συμπλεκόμενα πολύγωνα σχηματίζουν αστεροειδή κοσμήματα στα πτερύγια της κλίμακας, την είσοδο της οποίας επιστέφει πολλαπλής καμπυλότητας, οξυκόρυφο, πεποικιλμένο τόξο. Το θωράκιο της εξέδρας του κοσμεί ελισσόμενος βλαστός με ημίφυλλα άκανθας και άνθη λωτού. Και η ξύλινη πυραμιδοειδής στέγη, που την καλύπτει, καταλήγει μέσω τεσσάρων οξυκόρυφων τόξων σε ισάριθμους κιονίσκους με συμφυή λεπτοκαμωμένα μπακλαβαδωτά κιονόκρανα.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

TO ΤΕΜΕΝΟΣ TOY ΜΟΥΣΤΑΦΑ ΜΠΕΗ

 

Στο δυτικό προάστειο της πόλης, που αναφέρεται στα οθωμανικά έγγραφα ως Κamenica - πολύ λίγο διαφέρει από το σημερινό τοπωνύμιο (Καμενίκια)- ο μπέης Μουσταφά προσέθεσε σ' έναν προϋπάρχοντα επίσης τετράπλευρο θολοσκεπή χώρο δύο ισομήκη πλευρικά διαμερίσματα και συνέστησε ίδιον τέμενος Το σύνολο ενοποιήθηκε με πεντάλοβο κιονοστήρικτο προστώο. Η λατρευτική κόγχη του μιχράμπ ανοίχθηκε εύκολα στον ανατολικό του τοίχο ενώ η κτητορική επιγραφή του μόνον κατέστρεψε το μέτωπο του τοξωτού υπερθύρου ενός ανοίγματος.Η στέγαση των διαχώρων του προστώου με τρούλλους αλλά και η έντονη διακοσμητική διάθεση που προσγράφεται στην ποιότητα των μαρμάρινων αλλά και των κτιστών αρχιτεκτονικών στοιχείων αναιρούν την προχειρότητα της τοιχοποιίας κρυμμένης άλλωστε κάτω από ισχυρά επιχρίσματα, που μιμούνται ζωγραφικώς τις τελειότερες τοιχοδομίες. Έτσι, ερχόμαστε αντιμέτωποι με ένα συμπαθές τέμενος συνοικιακού χαρακτήρα.

 

 

 

 

Συγγραφέας:
Σ. Β. Σαμπανοπούλου

 

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

R. Anhegger, «Beitrage zur Osmanische Baugeschichte III: Moscheen in Saloniki und Serres; Zur Frage der Planmoscheen», Istanbuler Mitteilungen 17 (1967) 312-330.

E. - H. Ayverdi, Avrupa' da Osmanli Mimari Eserleri, v. IV: Yunanistan, Bulgatistan, Arnavutluk, Istanbul x.x., 278-281.

Evangelia Balta, Les vakifs des Serres et de sa region, Athenes 1995.

Γ. Καφταντζή, Ιστορία της πόλεως Σερρών και της περιφέρειάς της, Θεσσαλονίκη 1996.

Μ. Kiel, «Observations on the History of Northern Greece during the Ottoman Rule. The Turkish monuments of Komotini and Serres», Balkan Studies 12/₂ (1971) 415-462 [= Studies on the Ottoman architecture of the Balkans, London, Variorum Reprints, 1990, no III].

Α. Ο. Ορλάνδου, «Εργασίαι αναστηλώσεως μεσαιωνικών μνημείων», Αρχείον των Βυζαντινών Μνημείων της Ελλάδος, Ε' (1939-1940) 207-213.

Π. Ν. Παπαγεωργίου «Αι Σέρραι και τα προάστεια, τα περί τας Σέρρας και η Μονή Ιωάννη του Προδρόμου. Συμβολή Ιστορική και Αρχαιολογική», Byzatintinische Zeitschrift 3 (1894) [=αναστ. έκδ. Δημόσιας Κεντρικής Βιβλιοθήκης Σερρών με πρόλογο του Χ. Ν. Μπακιρτζή, θεσσαλονίκη 1988J.

Π. Πέννα, Ιστορία των Σερρών από της αλώσεως αυτών υπό των Τούρκων μέχρι της απελευθερώσεώς των υπό των Ελλήνων, 1383-1913, Αθήναι 1966.

Αιμιλίας Στεφανίδου, «Το Μπεζεστένι των Σερρών», Μνημείο και πειρβάλλον 3 (1996) 61-84.

 

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΟ ΥΛΙΚΟ

Εικ.1: Β. Τζανακάρη, Εικονογραφημένη ιστορία των Σερρών, τόμ. πρώτος, Σέρρας 1991.

Εικ. 2-3, 21, 23, 27: Η . Υiakoumis - Alexandra Yerolympos - Ch. Pededachore de Loddis, Ernest Hebrard, 1875 - 1933. La vie illustre d' un architecte: De la Grece l' Indochine, Athenes 2001.

Εικ. 5-7, 18: Γ. Καφταντζή, Οι Σέρρες άλλοτε και τώρα, Σέρρες 1985.

Εικ. 8, 9: S. Senturk - Β. Johnson, "Heads and Tiles": The two faces of Sovereignty, Istanbul 1995, no 20, 31.

Εικ. 15: Χριστίνα Παπαφράγκου

Eικ. 4, 10-12, 14, 16-17, 20, 22, 24-26, 28-37: Σ. Β. Σαμπανοπούλου
Eικ. 13, 19: Αλέξανδρος Κυπαρίσσης